|
Kristallnacht / די קרישטאָלנאַכט
די קרישטאָלנאַכט (אָדער נאָוועמבער־פּאָגראָמען) איז געווען אַ קאָאָרדינירטע סעריע געוואַלד־פּאָגראָמען קעגן ייִדן איבער גאַנץ דײַטשלאַנד און עסטרײַך, דעם 9טן־10טן נאָוועמבער 1938, וואָס ס׳האָבן אויסגעפֿירט די נאַציס און זייערע סימפּאַטיקערס. די אָנפֿאַלן, וואָס די נאַצישע באַאַמטע האָבן אַרויסגעשטעלט ווי אַ ספּאָנטאַנער אָפּרוף אויפֿן פּאָליטישן מאָרד פֿון אַ דיפּלאָמאַט דורך אַ ייִדישן צענערלינג, האָט אין דער אמתן די נאַצישע פֿירערשאַפֿט באַפֿוילן און אויספּלאַנירט. דער ווילדער המון האָט פֿאַרברענט און פֿאַרשוועכט מער ווי טויזנט פֿיר הונדערט שילן, וואַנדאַליזירט און צעראַבעוועט אַרום זיבן טויזנט געשעפֿטן וואָס האָבן געהערט ייִדישע אייגנטימערס, און חרובֿ געמאַכט ייִדישע שטיבער און שולן. די פֿאַרשפּרייטע פֿאַרטיליקונג האָט איבערגעלאָזט גאַסן אָנגעוואָרפֿענע מיט אויסגעזעצטע פֿענצטער, וואָס דערפֿון האָט מען די מוראדיקע געשעענישן אַ נאָמען געגעבן „קרישטאָלנאַכט“. הונדערטער ייִדן זענען דערהרגעט אָדער פֿאַרוווּנדיקט געוואָרן, און אַרום דרײַסיק טויזנט ייִדישע מענער האָט מען אַרעסטירט און פֿאַרשיקט אין קאָנצענטראַציע־לאַגערן. די קרישטאָלנאַכט, פֿאַררעכנט ווי אַ הויפּט־עסקאַלאַציע פֿון היטלעריסטישער רדיפֿה, איז געווען אַ קריטישער ווענדפּונקט און אַ פּרעלוד צום חורבן.
כּבֿוד זייער אָנדענק.
[DI KRIShTÓLNAKhT (ÓDER NOVÉMBER–POGRÓMEN) IZ GEVÉN A KOORDINÍRTE SÉRYE GEVÁLD-POGRÓMEN KEGN YIDN ÍBER GANTS DÁYTShLAND UN ÉSTRAYKh, DEM NAYNTN-UN-TSENTN NOVÉMBER NAYNTSN AKhT UN DRÁYSIK, VOS S’HOBN ÓYSGEFIRT DI NÁTSIS UN ZÉYERE SIMPÁTIKERS. DI ÓNFALN, VOS DI NÁTSIShE BAÁMTE HOBN ARÓYSGEShTELT VI A SPONTÁNER ÓPRUF AFN POLÍTIShN MORD FUN A DIPLOMÁT DURKH A YÍDIShN TSÉNERLING, HOT IN DER ÉMESN DI NÁTSIShE FÍRERShAFT BAFÓYLN UN ÓYSPLANIRT. DER VÍLDER HAMÓYN HOT FARBRÉNT TSI FARShVÉKhT MER VI TOYZNT FIR HUNDERT ShILN, VANDALIZÍRT UN TSERÁBEVET ARÚM ZIBN TOYNT GEShÉFTN VOS HOBN GEHÉRT YÍDIShE ÉYGNTIMERS, UN KhÓREV GEMÁKhT YÍDIShE ShTÍBER UN ShULN. DI FARShPRÉYTE FARTÍLIKUNG HOT ÍBERGELOZT GASN ÓNGEVORFENE MIT ÓYSGEZETSTE FÉNTSTER, VOS DERFÚN HOT MEN DI MÓYREDIKE GEShÉENIShN A NÓMEN GEGÉBN “KRIShTÓLNAKhT.” HÚNDERTER YIDN ZÉNEN DERHÁRGET ÓDER FARVÚNDIKT GEVÓRN, UN ARÚM DRÁYSIK TOYZNT YÍDIShE MÉNER HOT MEN ARESTÍRT UN FARShÍKT IN KONTSENTRÁTSYE–LÁGERN. DI KRIShTÓLNAKhT, FARRÉKhNT VI A HOYPT–ESKALÁTSYE FUN HITLERÍSTIShER REDÍFE, IZ GEVÉN A KRÍTIShER VÉNDPUNKT UN A PRELÚD TSUM KhURBM.
KÓVED ZÉYER ÓNDENK.]
Kristallnacht (or the November Pogroms) was a coordinated series of violent pogroms against Jews carried out by the Nazis and their sympathizers throughout Germany and Austria on November 9–10, 1938. The attacks, presented by Nazi officials as a spontaneous response to a diplomat’s assassination by a Jewish teenager, were in reality ordered and orchestrated by the Nazi leadership. Mobs burned and desecrated over 1,400 synagogues, vandalized and looted around 7,000 Jewish-owned businesses, and destroyed Jewish homes and schools. The widespread destruction left the streets littered with shattered glass, which gave this horrific event the name “Kristallnacht.” Hundreds of Jews were killed or injured, and approximately 30,000 Jewish men were arrested and sent to concentration camps. Considered a major escalation of Nazi persecution, Kristallnacht was a critical turning point and a prelude to the Holocaust.
We honor their memory.
attack (n.): דער אָנפֿאַל, ־ן; דער באַפֿאַל, ־ן; דער אַטאַק, ־ן
[DER ÓNFAL, -N; DER BAFÁL, -N; DER ATÁK, -N]
burn (down): פֿאַרברענען
[FARBRÉNEN]
claim the life (of): (אָפּקאָסטן (+ דאַט׳) דאָס לעבן; אָפּקאָסטן דאָס לעבן (פֿון
[ÓPKOSTN (+ dat.) DOS LEBN; ÓPKOSTN DOS LEBN FUN]
desecrate: פֿאַרשװעכן; פֿאַראומװערדיקן; פֿאַראומהײליקן; מחלל זײַן
[FARShVÉKhN; FARÚMVÉRDIKN; FARÚMHÉYLIKN; MEKhÁLEL ZAYN]
destruction: דער חורבן; די צעשטערונג; די פֿאַרטיליקונג
[DER KhURBM; DI TSEShTÉRUNG; DI FARTÍLIKUNG]
disenfranchise: אָפּנעמען דאָס שטימרעכט
[ÓPNEMEN DOS ShTÍMREKhT]
Holocaust: דער (דריטער) חורבן
[DER (DRÍTER) KhURBM]
Kristallnacht: די קרישטאָלנאַכט
[DI KRIShTÓLNAKhT]
loot (v./imp./pf.): צע)ראַבעװע|ן; (צע)ראַבירן; (אַװעק)גזלען)
[(TSE)RÁBEVE|N; (TSE)RABÍRN; (AVÉK)GÁZLEN]
mob: דער (װילדער) המון, ־ים; דאָס אױפֿגעלאַף, ־ן; דאָס/דער אָנגעלאַף, ־ן
[DER (VÍLDER) HAMÓYN, -IM; DOS ÚFGELAF, -N; DOS/DER ÓNGELAF, -N]
Nazi (adj.): נאַציסטיש; נאַציש; היטלעריסטיש
[NATSÍSTISh; NÁTSISh; HITLERÍSTISh]
Nazi (n.): דער נאַצי, ־ס; דער היטלעריסט, ־ן
[DER NÁTSI, -S; DER HITLERÍST, -N]
participation: די (מיט)באַטײליקונג; דאָס באַטײליקן זיך
[DI (MIT)BATÉYLIKUNG; DOS BATÉYLIKN ZIKh]
persecution: די רדיפֿה, ־ות
[DI REDÍFE, -S]
riot (n.): די מהומה, ־ות; דאָס געלױף, ־ן; דער טומל, ־ען; אומרוען (ל״ר)
[DI MEHÚME, -S; DOS GELÓYF, -N; DER TUML, -EN; ÚMRUEN (pl.)]
riot (v.): מאַכן אַ מהומה
[MAKhN A MEHÚME]
shatter windows: צעשמעטערן ‹צעזעצן/אױסשלאָגן› די פֿענצטער
[TSEShMÉTERN ‹TSEZÉTSN/ÓYSShLOGN› DI FÉNTSTER]
vandalize: װאַנדאַליזירן
[VANDALIZÍRN]
acts of violence: ג(ע)װאַלדאַקטן; די ג(ע)װאַלדזאַכן; רדיפֿות; די רציחה
G(E)VÁLDAKTN; G(E)VÁLDZAKhN; REDÍFES; DI RETSÍKhE]
wound (v.): פֿאַרװוּנדיקן; ראַניע|ן; ראַנירן
[FARVÚNDIKN; RÁNYE|N; RANÍRN]
[Photo: Fasanenstrasse Synagogue, Berlin, burned on Kristallnacht]
|
