|
Puppetry / דאָס ליאַלקע־שפּילערײַ
ליאַלקע־שפּילערײַ, איינס פֿון די עלטסטע און כּלערלײיִקסטע מינים בינעקונסטן, געפֿינט זיך אין כּמעט יעדער קולטור אויף דער וועלט. פֿונעם אָפּעראַטישן ליאַלקע־שפּילערײַ „בונראַקו“ אין יאַפּאַן ביז דער בריטישער פֿאָלקס־טראַדיציע פֿון „פּאַנטש און דזשודי“, גייען ליאַלקעס אַריבער איבער גרענעצן פֿון קלאַס און נאַציאָנאַליטעט.
די פֿאַרשײדענע פֿאַראַנענע טראַדיציעס פֿונעם ליאַלקע־שפּילערײַ שײדן זיך אונטער לױט עטלעכע אופֿנים׃ מעטאָדן פֿון דער מאַניפּולירונג (למשל: האַנטליאַלקעס, דרענגל־ליאַלקעס, מאַריאָנעטן אאַז״װ); סטילן פֿון דער פֿאָרשטעלונג (ספּעקטאַקלען, אָביעקטן־טעאַטער, ליאַלקע־מגילות); און אַנדערע טעאַטראַלישע עלעמענטן (מוזיק, טעקסט, מאַטעריִאַלן). װאָס בלײַבט אָבער יסודותדיק צווישן די אַלע סטילן פֿון אָט דער כּישופֿדיקער טעאַטער־קונסט איז דאָס באַלעבן אַן אומבאַלעבטן חפֿץ דורכן באַוועג. און פֿאַרגעסט ניט׃ ניט נאָר קינדער האָבן ליב ליאַלקע־שפּילערײַ! טאָ הײבט אױף אַ ליאַלקע (אָדער אַ מאַריאָנעט אָדער אַ טעקל) און װערט אַליין אַ ליאַלקע־שפּילער!
[LYÁLKE-ShPILERÁY, EYNS FUN DI ÉLTSTE UN KOLERLÉIKSTE MÍNIM BÍNEKUSTN, GEFÍNT ZIKh IN KIMÁT YÉDER KULTÚR AF DER VELT. FÚNEM OPERÁTIShN LYÁLKE-ShPILERÁY “BÚNRAKU” IN YAPÁN BIZ DER BRÍTIShER FOLKS-TRADÍTSYE FUN “PONTSh END DZHÚDI”, GÉYEN LYÁLKES ARÍBER ÍBER GRÉNETSN FUN KLAS UN NATSYONALITÉT.
DI FARShÉYDENE FARÁNENE TRADÍTSYES FÚNEM LYÁLKE-ShPILERÁY ShEYDN ZIKh ÚNTER LOYT ÉTLEKhE OYFÁNIM: METÓDN FUN DER MANIPULÍRUNG (LEMÓShL: HÁNTLYALKES, DRENGL-LYÁLKES, MARYONÉTN UN AZÓY VÁYTER); STILN FUN DER FÓRShTELUNG (SPEKTÁKLEN, OBYÉKTN-TEÁTER, LYÁLKE-MEGÍLES); UN ÁNDERE TEATRÁLIShE ELEMÉNTN (MUZÍK, TEKST, MATERYÁLN). VOS BLAYBT ÓBER YESÓYDESDIK TSVIShN DI ÁLE STILN FUN OT DER KÍShEFDIKER TEÁTER-KUNST IZ DOS BALÉBN AN ÚMBALEBTN KhÉYFETS DURKhN BAVÉG. UN FARGÉST NIT: NIT NOR KÍNDER HOBN LIB LYÁLKE-ShPILERÁY! TO HEYBT UF A LYÁLKE (ÓDER A MARYONÉT ODER A TEKL) UN VERT ALÉYN A LYÁLKE-ShPÍLER!]
Puppetry, one of the oldest and most diverse forms of performing arts, is found in nearly every culture on earth. From the operatic Bunraku puppetry of Japan to the British folk tradition of Punch and Judy shows, puppetry crosses lines of class and nationality.
The countless extant puppetry traditions differentiate themselves in various ways: methods of manipulation (hand puppets, rod puppets, marionettes); performance styles (spectacle, object theater, crankies); and other theatrical elements (music, text, materials). But what remains fundamental between all styles of this magical art form is the bringing to life of inanimate objects through movement. And don't forget: it's not only children who love puppetry! So pick up a puppet – you too can be a puppeteer!
body puppet: די גוף־ליאַלקע, ־ס
[DI GÚF-LYÁLKE, -S]
bring to life/animate: באַלעבן
[BALÉBN]
control/pull the strings: ציִען די שטריקלעך
[TSÍEN DI ShTRÍKLEKh]
crankie: די ליאַלקע־מגילה, ־ות
[DI LYÁLKE-MEGÍLE, -S]
glove puppet: די הענטשקע־ליאַלקע, ־ס
[DI HÉNTShKE-LYÁLKE, -S]
hand puppet: די האַנטליאַלקע, ־ס
[DI HÁNTLYALKE, -S]
inanimate: אומבאַלעבט
[ÚMBALEBT]
lip-syncing: די ליפּן־סינכראָנירונג
[DI LÍPN־SINKhRONÍRUNG]
manipulation: די מאַניפּולירונג, ־ען
[DI MANIPULÍRUNG, -EN]
marionette/string puppet: די מאַריאָנעט, ־ן; די מאַריאָנעטקע, ־ס; די דראָטליאַלקע, ־ס
[DI MARYONÉT, -N; DI MARYONÉTKE, -S; DI DRÓTLYALKE, -S]
marionette puppeteer: דער שטריקל־ציִער, ־ס; דער מאַריאָנעטן־מײַסטער, ־ס
[DER ShTRÍKL-TSÍER, -S; DER MARYONÉTN-MÁYSTER, -S]
object theater: דער אָביעקטן־טעאַטער
[DER OBYÉKTN-TEÁTER]
puppet: די ליאַלקע, ־ס; די מאַריאָנעטקע, ־ס; די מאַריאָנעט, ־ן; דאָס טעקל, ־עך
[DI LYÁLKE, -S; DI MARYONÉTKE, -S; DI MARYONÉT, -N; DOS TÉKL, -EKh]
puppeteer: דער ליאַלקע־שפּילער‹־פֿירער›, ־ס; דער מאַריאָנעטן־מײַסטער, ־ס
[DER LYÁLKE-ShPÍLER‹-FÍRER›, -S; DER MARYONÉTN-MÁYSTER, -S]
puppetry: דאָס ליאַלקע־שפּילערײַ
[DOS LYÁLKE-ShPILERÁY]
puppet show: די/דאָס ליאַלקע־‹מאַריאָנעטן־›שפּיל, ־ן
[DI/DOS LYÁLKE-‹MARYONÉTN-›ShPIL, -N]
rod puppet: די דרענגל־ליאַלקע, ־ס
[DI DRÉNGL-LYÁLKE, -S]
shadow puppet: די שאָטן־ליאַלקע, ־ס
[DI ShÓTN-LYÁLKE, -S]
spectacle: דער ספּעקטאַקל, ־ען
[DER SPEKTÁKL, -EN]
tabletop puppetry: דאָס ליאַלקע־שפּילערײַ אויפֿן טיש
[DOS LYÁLKE-ShPILERÁY AFN TISh]
toy theater: דער פּאַפּיר־טעאַטער
[DER PAPÍR-TEÁTER]
[image: A scene from Great Small Works' Muntergang and other cheerful downfalls,
adapting the work of Yiddish Communist puppeteers Zuni Maud & Yosl Kotler]
| 
