יאָני פֿײַן: מיט פּען און פּענדזל
Yonia Fain: With Pen and Paintbrush

מיר ווייסן נאָר פֿון געציילטע קינסטלערס וואָס קענען אויסדריקן מיט אַזאַ עמאָציאָנעלער אינטענסיווקייט און סענסיטיווקייט די טראַגעדיע וואָס זיי האָבן איבערגעלעבט. יאָני פֿײַן געפֿינט זיך צווישן די זעלטענע אויסנעמען. אַלץ וואָס דער מאָלער האָט איבערגעלעבט אין די טעג פֿון לײַדן און פּליטה וואָס האָט אים פֿאַרטראָגן ביזן אַנדערן עק וועלט געפֿינט זיך אין זײַן מאָלן און צייכענען. זײַנע בילדער האָבן דעם גיכן כּוח פֿון זײַנע טעמעס. אַזוי ווי דאָס לעבן האָט אים אַטאַקירט און צעטרייסלט, אַזוי אַטאַקירט ער מיט זײַן פּענדזל די קאַנווע.
— דיעגאָ ריוועראַ

אַן אויסערגעוויינטלעכע לעבנס־געשיכטע דערציילט פֿון אַן אויסערגעוויינטלעכן מענטש אין אַ שיינער, בילדערישער שפּראַך.
— יעווגעני קיסין

יאָני פֿײַנס לעבן האָט פֿאַרקערפּערט סײַ דעם אָפּטימיזם סײַ דעם טעראָר פֿון זײַן יאָרהונדערט. ער האָט, ווי ער אַליין האָט אָפֿט געזאָגט, געלעבט מיט דער געשיכטע, מיט די גרויסע האָפֿענונגען און אַנטוישונגען פֿון זײַנע צײַטן. דאָס לעבן האָט אים געפֿירט אין אַ סך ערטער — קאַמעניץ, וווּ ער איז געבוירן געוואָרן און איז ייִנגלווײַז אַרומגעלאָפֿן הפֿקר אין די גאַסן בשעת דער בירגערקריג; ווילנע מיט אירע קינסטלערס, פּאָעטן, בונדיסטן און פּאָליטישע דעמאָנסטראַציעס; שאַנכײַ, פֿרעמד און עקזאָטיש, וואָס האָט געדינט ווי אַ מקום־מיקלט בשעתן חורבן; די שטאָט מעקסיקע מיט אירע אימפּאָזאַנטע וואַנטגעמעלן און — ייִדישע שולן, וווּ די געוועזענע סטודענטן געדענקען אים נאָך עד־היום; און, סוף־כּל־סוף, די שטאָט ניו־יאָרק, וווּ ער האָט אַזוי פֿיל צוגעטראָגן צום ייִדישן לעבן. זיי זײַנען אַלע אַ טייל פֿון דער קאַנווע אויף וועלכער יאָני פֿײַן האָט געשאַפֿן זײַנע בילדער, לידער און ּפּראָזע.

ניט נאָר איז פֿײַן געווען אַ קינסטלער און אַ שרײַבער, נאָר ער איז אויך געווען אַ וווּנדערלעכער דערציילער. אין דעם פֿילם רעדט ער וועגן אַלע תּקופֿות אין זײַן לעבן מיט פֿאַרשטענדעניש, הומאָר און חכמה.

דער פֿילם איז אַ פֿרײַער שמועס צווישן דעם אינטערוויויִרער שבֿע צוקער און יאָני פֿײַן, באַרײַכערט מיט פֿאָטאָגראַפֿיעס, פֿײַנס קונסטווערק און מוזיק. דער אינטערוויו ווערט דורכגעפֿירט אין גאַנצן אויף ייִדיש מיט זייער פּינקטלעכע ענגלישע אונטערקעפּלעך. ‏

יאָני פֿײַן (1914–2013) איז פֿון די זעלטענע יחידים וואָס זײַן לעבנס־געשיכטע שטעלט מיט זיך פֿאָר אַ קאַפּיטל ייִדישע געשיכטע. אַ געבוירענער אין קאַמעניץ, איז ער אין 1924, צו צען יאָר, פֿון דאָרטן אַוועק ווען דער טאַטע, אַ מענשעוויק, האָט געפֿירט די משפּחה צו ערשט קיין וואַרשע און דערנאָך קיין ווילנע כּדי צו אַנטלויפֿן פֿון מלחמה און פּאָליטישע אומרוען. זינט דער יוגנט האָט פֿײַן זיך אויסגעדריקט סײַ דורך קונסט סײַ דורך שרײַבן. צו זעכצן יאָר איז ער אַרײַן אין בונד און שפּעטער, שוין וווינענדיק אין וואַרשע, האָט ער געאַרבעט פֿאַרן בונד בײַם בויען אַ קעגנשטעל קעגן די דײַטשן און פּוילישע פֿאַשיסטן. זײַן שאַפֿן אין ביידע פֿאָרמען קאָנצענטרירט זיך אויף דער פּײַן און אומיושר פֿונעם צוואַנציקסטן יאָרהונדערט און וואַקסט אַרויס פֿון זײַנע טיפֿע פּערזענלעכע איבערצײַגונגען.

בשעת דער מלחמה האָט פֿײַן געפֿונען אַ מקום־מיקלט אויף זעקס יאָר אין שאַנכײַ, כינע, וווּ ער האָט געמאָלן און געשריבן פּאָעזיע. זײַן ערשטער באַנד, אַ תּליה אונטער די שטערן, איז אַרויס ערשט שפּעטער, אין 1947, אין מעקסיקע, נישט לאַנג נאָך דעם ווי ער האָט דאָרטן עמיגרירט. אין מעקסיקע האָט פֿײַן געאַרבעט ווי אַ לערער פֿון דער ייִדישער ליטעראַטור אין די אָרטיקע ייִדישע שולן. גלײַכצײַטיק האָט ער צוגעצויגן דעם אויפֿמערק פֿונעם באַרימטן קינסטלער דיעגאָ ריוועראַ וואָס האָט אַראַנזשירט אַן אויסשטעלונג פֿון זײַנע בילדער אין דעם פּרעסטיזשיקן „פּאַלאַסיאָ דע בעיאַס אַרטעס“. פֿײַנס וואַנטגעמעל געווידמעט די קרבנות פֿונעם חורבן געפֿינט זיך עד־היום אין דעם „פּאַנטעאָן איזרעאַליטאַ“ אין דער שטאָט מעקסיקע.

אין 1953 האָט פֿײַן זיך באַזעצט אין ניו־יאָרק און איז געוואָרן אַ פּראָפֿעסאָר פֿון קונסט אין האָפֿסטראַ־אוניווערסיטעט ביז ער האָט זיך פּענסיאָנירט אין 1983. אין ניו־יאָרק האָט ער אויך דערגרייכט גרויס חשיבֿות ווי אַ ייִדישער שרײַבער. אין 1983 האָט ער אַרויסגעגעבן אַ באַנד לידער, גוטע אורחים, און אין 2008 איז אַרויס אַ נײַער באַנד לידער, דער פֿינפֿטער זמן. אַ זאַמלונג דערציילונגען, ניו־יאָרקער אַדרעסן, איז אַרויס אין 1995. אין 1991 האָט מען אים צוגעטיילט די מאַנגער־פּרעמיע. פֿײַנס פּאָעזיע און פּראָזע האָבן זיך געדרוקט אין די וויכטיקסטע ייִדישע זשורנאַלן ווי די גאָלדענע קייט, אונדזער צײַט און די צוקונפֿט, פֿון וועלכן ער איז יאָרן לאַנג געווען דער רעדאַקטאָר.

פֿײַן איז געווען אַ באמת מאָדערנער שרײַבער וואָס זײַן נטיה אָפּצוּווישן די גרענעצן צווישן פּאָעזיע און פּראָזע, חלום און רעאַליטעט, מאָלן און שרײַבן קומט שטאַרק צום אויסדרוק אין זײַן שאַפֿן.

כאָטש ער איז געווען אַ בונדיסט און אַ פֿרײַדענקער און נישט געקוקט אויף אַ סך טרויער אין זײַן לעבן איז ער געווען אַ בעל־בטחון און ־אָפּטימיזם וואָס האָט צום סוף פֿון זײַן לעבן פֿון דעסט וועגן געקענט זאָגן:

איך גלײב אַז דער קװאַל חלומט צו דערגרײכן דעם טײַך,
און דער טײַך דעם ים.
און איך גלײב אַז דאָס צעטראָטענע גרעזעלע
האָט ניט געגרינט אומזיסט,
אַזױ זיך סתּם.

איך גלײב אַז דער יאָ און דער נײן
װילן אײנער צום צװײטן דערגײן,
און אַז פֿרילינג,
װען ס’נעמט רעגענען
שמײכלט אַפֿילו אַ שטײן.

… און איך גלײב מיטן גאַנצן האַרצן,
כאָטש מײַן האַרץ איז פֿון לאַנג שױן צעשפּאָלטן
און פֿון שטײנער צונױפֿגעקלעפּט,
אַז דער מענטש, װאָס האָט צום לעבן געזאָגט „אַ דאַנק“,
האָט ניט אומזיסט געלעבט.
— פֿון „איך גלייב“, דער פֿינפֿטער זמן

שבֿע צוקער איז געװען דער אױספֿיר־סעקרעטאַר פֿון דער ייִדיש־ליגע (2005–2020) און דער רעדאַקטאָר פֿון דער ליגעס זשורנאַל אויפֿן שוועל. זי האָט שוין געלערנט און געהאַלטן רעפֿעראַטן וועגן דער ייִדישער שפּראַך און ליטעראַטור אויף פֿינף קאָנטינענטן און אַ סך יאָרן לאַנג געלערנט אין דער אוריאל ווײַנרײַך־פּראָגראַם אין דער ייִדישער שפּראַך, ליטעראַטור און קולטור בײַם ייִוואָ אין שטאָט ניו־יאָרק. זי איז די מחברטע פֿון די לערנביכלעך ייִדיש: אַן אַרײַנפֿיר: לשון, ליטעראַטור און קולטור, באַנד 1 און 2. איר טאַטע, מאיר צוקער, איז זעקס יאָר לאַנג געווען אַ פּליט אין שאַנכײַ מיט יאָני פֿײַנען.‏

דזשאַש װאַלעצקי, דער רעזשיסאָר און רעד‫אַקטאָר ‬ פֿון דער סעריע, האָט רעזשיסירט און רעדאַקטירט די פֿילמען Image Before My Eyes (אימאַזש פֿאַר מײַנע אױגן) און Partisans of Vilna (װילנער פּאַרטיזאַנערס), װי אױך רעדאַקטירט דעם „עמי“־פּרעמירטן פֿילם, Itzhak Perlman: In the Fiddler’s House (יצחק פּערלמאַן: בײַם פֿידלער אין הױז). צװישן אַנדערע אױסצײכענונגען האָט דזשאַש אױך געװוּנען דעם זילבערנעם דוקאַט אױפֿן מאַנהײַמער אינטערנאַציאָנאַלן פֿילם־פֿעסטיװאַל פֿאַר אימאַזש, װי אױך דעם ערשטן פּריז אױפֿן אינטערנאַציאָנאַלן פֿילם־פֿעסטיװאַל א”נ אַנטראָפּאָס פֿאַר פּאַרטיזאַנערס.