יאָני פֿײַן (1914—2013) איז פֿון די זעלטענע יחידים וואָס זײַן לעבנס־געשיכטע שטעלט מיט זיך פֿאָר אַ קאַפּיטל ייִדישע געשיכטע. אַ געבוירענער אין קאַמעניץ, איז ער אין 1924, צו צען יאָר, פֿון דאָרטן אַוועק ווען דער טאַטע, אַ מענשעוויק, האָט געפֿירט די משפּחה צו ערשט קיין וואַרשע און דערנאָך קיין ווילנע כּדי צו אַנטלויפֿן פֿון מלחמה און פּאָליטישער אומרו. זינט דער יוגנט האָט פֿײַן זיך אויסגעדריקט סײַ דורך קונסט סײַ דורך שרײַבן. צו 16 יאָר איז ער אַרײַן אין בונד און שפּעטער, וווינענדיק אין וואַרשע, האָט ער געאַרבעט פֿאַרן בונד בײַם בויען אַ קעגנשטעל קעגן די דײַטשן און פּוילישע פֿאַשיסטן. זײַן שאַפֿן אין ביידע פֿאָרמען קאָנצענטרירט זיך אויף דער פּײַן און אומיושר פֿונעם צוואַנציקסטן יאָרהונדערט און וואַקסט אַרויס פֿון זײַנע טיפֿע פּערזענלעכע איבערצײַגונגען.
בשעת דער מלחמה האָט פֿײַן געפֿונען אַ מקום־מיקלט אויף זעקס יאָר אין שאַנכײַ, כינע, וווּ ער האָט געמאָלן און געשריבן פּאָעזיע. זײַן ערשטער באַנד, אַ תּליה אונטער די שטערן, איז אַרויס ערשט שפּעטער, אין 1947, אין מעקסיקע, נישט לאַנג נאָך דעם ווי ער האָט דאָרטן עמיגרירט. אין מעקסיקע האָט פֿײַן געאַרבעט ווי אַ לערער פֿון דער ייִדישער ליטעראַטור אין די אָרטיקע ייִדישע שולן. גלײַכצײַטיק האָט ער צוגעצויגן דעם אויפֿמערק פֿונעם באַרימטן קינסטלער דיעגאָ ריוועראַ וואָס האָט אַראַנזשירט אַן אויסשטעלונג פֿון זײַנע בילדער אין דעם פּרעסטיזשיקן „פּאַלאַסיאָ דע בעיאַס אַרטעס“. פֿײַנס וואַנטגעמעל געווידמעט די קרבנות פֿונעם חורבן געפֿינט זיך עד־היום אין דעם „פּאַנטעאָן איזרעאַליטאַ“ אין דער שטאָט מעקסיקע.
אין 1953 האָט פֿײַן זיך באַזעצט אין ניו־יאָרק און איז געוואָרן אַ פּראָפֿעסאָר פֿון קונסט אין האָפֿסטראַ־אוניווערסיטעט ביז ער האָט זיך פּענסיאָנירט אין 1983. אין ניו־יאָרק האָט ער אויך דערגרייכט גרויס חשיבֿות ווי אַ ייִדישער שרײַבער. אין 1983 האָט ער אַרויסגעגעבן אַ באַנד לידער, גוטע אורחים, און אין 2008 איז אַרויס אַ נײַער באַנד לידער, דער פֿינפֿטער זמן. אַ זאַמלונג דערציילונגען, ניו־יאָרקער אַדרעסן, איז אַרויס אין 1995. אין 1991 האָט מען אים צוגעטיילט די מאַנגער־פּרעמיע. פֿײַנס פּאָעזיע און פּראָזע האָבן זיך געדרוקט אין די וויכטיקסטע ייִדישע זשורנאַלן ווי די גאָלדענע קייט, אונדזער צײַט און די צוקונפֿט, פֿון וועלכן ער איז יאָרן לאַנג געווען דער רעדאַקטאָר.
פֿײַן איז אַ באמת מאָדערנער שרײַבער וואָס זײַן נטיה אָפּצוּווישן די גרענעצן צווישן פּאָעזיע און פּראָזע, חלום און רעאַליטעט, מאָלן און שרײַבן קומט שטאַרק צום אויסדרוק אין זײַן שאַפֿן.
כאָטש ער איז געווען אַ בונדיסט און אַ פֿרײַדענקער און נישט געקוקט אויף אַ סך טרויער אין זײַן לעבן איז ער געווען אַ בעל־בטחון און ־אָפּטימיזם וואָס האָט צום סוף פֿון זײַן לעבן פֿון דעסט וועגן געקענט זאָגן:
איך גלײב אַז דער קװאַל חלומט צו דערגרײכן דעם טײַך,
און דער טײַך דעם ים.
און איך גלײב אַז דאָס צעטראָטענע גרעזעלע
האָט ניט געגרינט אומזיסט,
אַזױ זיך סתּם.
איך גלײב אַז דער יאָ און דער נײן
װילן אײנער צום צװײטן דערגײן,
און אַז פֿרילינג,
װען ס’נעמט רעגענען
שמײכלט אַפֿילו אַ שטײן.
… און איך גלײב מיטן גאַנצן האַרצן,
כאָטש מײַן האַרץ איז פֿון לאַנג שױן צעשפּאָלטן
און פֿון שטײנער צונױפֿגעקלעפּט,
אַז דער מענטש, װאָס האָט צום לעבן געזאָגט „אַ דאַנק“,
האָט ניט אומזיסט געלעבט.
—- — פֿון „איך גלייב“, דער פֿינפֿטער זמן
